Make your own free website on Tripod.com

title.jpg

pagetitlepandon.jpg

Home
panagia donus

ΠΑΝΑΓΙΑ ΝΤΙΝΙΟΥΣ

dscn0505.jpg
dscn0507.jpg

Η θαυματουργή εικόνα της "Οδηγήτριας των Χριστιανών" όπως ήταν το αρχικό όνομα , που ονομάστηκε Ντινιούς (ορθότερο Ντονιούς) . Ωστόσο διακρίνεται σήμερα  στην εικόνα ο τίτλος : Παναγία Ελεούσα.

dscn0495.jpg

 

 

 

ΦΩΤΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Πολιτικού Επιστήμονα – Μεταπτυχ. Θεολογίας

 Η ΟΔΗΓΗΤΡΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ

(παναγια ντονιους)

τησ Ιστιαιασ ευβοιας

 

αφιερωματικη επισκοπηση

 

 

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

 

          Η πλούσια παράδοση του Λαού μας συνυφασμένη βιωματικά με  τον ελληνικό πολιτιστικό χαρακτήρα και την πνευματικότητα της Ορθοδοξίας – και παρά το γεγονός της εκφυλιστικής πορείας της σύγχρονης εποχής- συνεχίζει να διατηρεί  ζωντανά ακόμα αρκετά στοιχεία που υποδηλώνουν αυτό το βίωμα.

          Θρύλοι ,παραδόσεις και αφηγήσεις από γενιά σε γενιά, μεταφέρουν αυτή την πραγματικότητα που αν και η γέννησή της  χάνεται πολλές φορές στο πρόσφατο παρελθόν και οι ρίζες της αγνοούνται - όχι πάντα σκόπιμα- , αναδεικνύουν τη ζωντάνια της παράδοσής μας.

          Η διάσπαρτη από εξωκλήσια πατρίδα μας, που συνδέεται με θρύλους και παραδόσεις  είναι μια μόνο πλευρά αυτής. Και αυτή θα μας απασχολήσει εδώ. Το προσκύνημα της θαυματουργού  εικόνας  της Παναγίας Ντινιούς  Δινιούς)[1] κοντά στην Ιστιαία και λίγο μετά τη Νέα Σινασσό, είναι ένα δείγμα.

          Η θαυματουργική δύναμη της Παναγίας, της πλέον αγαπημένης ανθρώπινης αγίας μορφής της  Εκκλησίας μας, είναι και εδώ παρούσα. Με τη μητρική παρρησία της, ως μητέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, του απερίγραπτου σε καλοσύνη, θυσία και αγάπη Σωτήρα μας, η Παναγία Θεοτόκος διαθέτει  τα σκήπτρα της πλέον ισχυρής και αδιάψευστης πρεσβευτικής μεσολάβησης προς Εκείνον, για όλους τους ανθρώπους.

          Έτσι λοιπόν αποφάσισα να  γράψω αυτό το βιβλίο, με φωτογραφίες που πήρα μόνος ειδικά για αυτήν την έκδοση, με σκοπό να γίνει αφενός το προσκύνημα ευρύτερα γνωστό και αφετέρου να απαντήσει - κατά το δυνατόν -   σε  πιο σύνθετες   απορίες και αναζητήσεις,

Μεγάλη συμβολή στην συγγραφή υπήρξαν οι αφηγήσεις γεροντότερων ντόπιων. Ακόμη πρέπει να αναφέρω τον πολύ καλό φίλο Ψυχολόγο και τέως Ιεροψάλτη των Ιερών Ναών Αγίου Κωνσταντίνου και Αγίας Παρασκευής  Άνω Αχαρνών Αττικής, Γεώργιο Μισσιρά , ο οποίος ως τουρκομαθής, με βοήθησε στην ερμηνεία της λέξης Ντινιούς που αποτελεί  φωνητική παράφραση της αντίστοιχης τουρκικής λέξης “ντονιούς”, αλλά η οποία όμως τελικά επικράτησε.

Ακόμη, πρέπει να σημειώσω ότι ντόπιοι συγγραφείς – αν και ελάχιστοι- έχουν ασχοληθεί με το θέμα και βέβαια και,  ως  είναι  φυσικό και  ηθικά και βιβλιογραφικά επιβεβλημένο, οσάκις τούτο απαιτείται, γίνεται αναφορά των έργων τους από τα οποία αντλήσαμε χρήσιμα στοιχεία ή πληροφορίες που είναι προϊόν πνευματικού μόχθου των  καλών αυτών συγγραφέων.

              Τέλος, η έκδοση δεν φιλοδοξεί ούτε πρωτοπορία ούτε καινοτόμο προσφορά στο χώρο, αλλά μια απλή  και κατανοητή παρουσίαση – κυρίως με κείμενα και  εικόνες – του θέματος.

 

                                                          Φώτης Νικολακόπουλος

         

 

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

          Στο δρόμο από την Ιστιαία με κατεύθυνση  προς το Ασμήνιο, μετά  το χωριό Νέα Σινασσός και περίπου 3 χιλιόμετρα, υπάρχει μία  παράκαμψη δεξιά με πινακίδα Προς Παναγία Ντινιούς. Από εκεί, ένας  μικρός ασφαλτοστρωμένος δρόμος, περνά ανάμεσα από ιδιωτικούς  ελαιώνες και μετά από 1,7 χιλιόμετρα  οδηγεί σε ένα ξέφωτο με την εκκλησία να δεσπόζει επί φυσικού υψώματος. Συντεταγμένες[2]: 38ο 58΄25΄΄ Ν(Β) ,23ο 11΄05΄΄Ε(Α). Υψομετρική ένδειξη: 38μ, επί του υψώματος μπροστά στην είσοδο της εκκλησίας.

 Εκεί,  ο επισκέπτης αντικρίζει  το λιτό αλλά επιβλητικό εκκλησάκι να δεσπόζει πάνω σε ένα μικρό  φυσικό ύψωμα με ένα  παλαιό περιτοίχισμα  και να περιστοιχίζεται από κυπαρίσσια.

 

          Αυτό λοιπόν το εκκλησάκι, έχει τη δική του παράδοση στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Όπως λένε οι ντόπιοι, και καταγράφεται από την παράδοση, η θαυματουργή εικόνα  της Παναγίας που βρίσκεται εκεί, επέστρεψε το βόλι στον ασεβή Τούρκο που πυροβόλησε την εικόνα κυνηγώντας έναν Έλληνα Χριστιανό που κρύφτηκε πίσω της ζητώντας την προστασία της Θεοτόκου.               Ο Τούρκος κατά την παράδοση, σκοτώθηκε επιτόπου από το βόλι που γυρνώντας  πίσω τον βρήκε στο κεφάλι. Όπως  θα δούμε, σε αυτό το γεγονός που  οφείλεται και η ονομασία της  Παναγίας ως ντονιούς.

 

          Και βέβαια αυτό δεν ούτε το πρώτο ούτε το τελευταίο  θαύμα της  χαριτόβρυτης εικόνας της  Παναγίας.  Διάχυτη είναι επίσης και η πίστη των ντόπιων για τη θαυματουργικότητα της εικόνας που  κατά την  σχετική παράδοση επεκτάθηκε και πέραν των αυστηρών τοπικών ορίων της περιοχής. Το εκκλησάκι, βρίσκεται μέσα σε ιδιωτική ιδιοκτησία από τα χρόνια της τουρκοκρατίας και έχει αποδοθεί σε κοινή πρόσβαση και λατρεία,  Στις 23 Αυγούστου γίνεται τοπικό πανηγύρι με μεγάλη λαϊκή συμμετοχή.

 

ΜΕ ΠΗΓΗ ΚΥΡΙΩΣ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ. . .

Αν και το εξωκλήσι αυτό (εγγεγραμμένο πλέον ως Ιερός Ναός Παναγία Ντινιούς)[3]  είναι ευρύτατα γνωστό στους ντόπιους και γενικά στην επαρχία Ιστιαίας, γεγονός που δικαιολογεί άλλωστε την μεγάλη προσέλευση των προσκυνητών κάθε χρόνο στις 23 Αυγούστου (εορτή των εννεαημέρων της Κοίμησης της Θεοτόκου), ελάχιστες σαφείς ιστορικές λεπτομέρειες είναι γνωστές αναφορικά με το προσκύνημα.

Αυτό οφείλεται κυρίως στην έλλειψη συστηματικής διατήρησης και  συλλογής στοιχείων.. Πολλά από τα στοιχεία που διασώζονται μέχρι σήμερα και αφορούν την ιστορία της εκκλησίας και κυρίως της εικόνας ανήκουν κυρίως στον χώρο της παράδοσης και των, από γενιά σε γενιά, μεταβιβαζόμενων αφηγήσεων. Ωστόσο,  ολοένα και λιγότεροι γεροντότεροι υπάρχουν που μπορούν έστω και απλοϊκά - και όχι πάντα με την απαιτούμενη ακρίβεια - να αναφερθούν στο θέμα.

Η έλλειψη αναφορών μπορεί επίσης  να οφείλεται και στην τοποθεσία της εκκλησίας , η οποία βρισκόταν  σε ιδιωτική  ιδιοκτησία. Ωστόσο, η φήμη της θαυματουργής εικόνας πρέπει να ήταν μεγάλη, αφού οι προσκυνητές του 18ου και 19ου αιώνα , έκοβαν μικρά τεμάχια από  την εικόνα για να φτιάξουν φυλαχτά για προστασία. Πιθανότατα η εικόνα να βρισκόταν εκεί ήδη από τον  15ο αιώνα και να μεταφέρθηκε από άλλο μέρος ή από κάποιο Μοναστήρι, την  πρώτη κιόλας περίοδο της τουρκοκρατίας. Κατά τον Ι.Ταβουλάρη[4]   αλλά και άλλων που ασχολήθηκαν με το θέμα, πιθανότατα να έχει μεταφερθεί στην περιοχή από την Ι.Μονή Φλαμουρίου, δεδομένου ότι υπήρχε μετόχι της Μονής αυτής στην περιοχή αυτή. Η άποψη αυτή δεν επιβεβαιώνεται και πιθανότατα να έχει σχέση μάλλον με την τεχνοτροπία  της εικόνας που είναι παρόμοια με εκείνες των μοναστηριών του Πηλίου, Βέβαια αυτό δημιουργεί κάποια ερωτήματα όπως δηλαδή πιθανόν να  αναιρεί το γεγονός ότι το εκκλησάκι βρισκόταν σε ιδιωτική ιδιοκτησία.  Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ίσχυε  ειδικό καθεστώς για τη μοναστηριακή περιουσία (ιδιοκτησία) . Αν συνεπώς δεχτούμε την άποψη περί του μετοχίου[5], προκύπτει σαφώς  το ερώτημα πως μια μετοχική σταυροπηγιακή μοναστική ιδιοκτησία έγινε ιδιωτική, αφού ο κατακτητής αναγνώριζε ειδικό καθεστώς και μάλιστα ιδιαίτερης βαρύτητας στους ευρισκόμενους υπό την πατριαρχική δικαιοδοσία θρησκευτικούς τόπους των Ρωμηών[6]. Οι τόποι  λοιπόν της λατρείας των υποδούλων διέπονταν από το νομικό καθεστώς που ίσχυε για την πατριαρχική εθναρχία (ρουμ μιλλιέτι) των Ρωμηών[7]. Από την άλλη θα πρέπει να γίνει έρευνα, αν στο μετόχι υπήρχαν μοναχοί υπό την δικαιοδοσία της Μονής Φλαμουρίου. Μέχρι  σήμερα  πάντως, δεν υπάρχουν πειστικά στοιχεία για μια τέτοια υπόθεση[8]  δεν μπορεί να αποκλειστεί[9] θα πρέπει να υπάρχουν αναφορές για τη λειτουργία του Μετοχίου. Υπάρχουν αναφορές ότι πλησίον και δυτικά υπήρχε κάποιο κελί (πιθανώς να υπήρχαν και άλλα 2-3 που να κατέρρευσαν ή να καταστράφηκαν από τον χρόνο ή από ανθρώπινες ενέργειες). Σχετικά υπάρχουν μαρτυρίες για άλλα δύο κελιά τα οποία στα νεότερα χρόνια χρησίμευαν – σύμφωνα με άλλες πληροφορίες- ως καταλύματα βοσκών. Εξάλλου υπήρχε και κάποια μοναχή στο εκκλησάκι για την οποία θα μιλήσουμε στη συνέχεια. Αυτό ενισχύει την υπόθεση περί ύπαρξης Μετοχίου και μάλιστα με την παρουσία κάποιων μοναχών. Ωστόσο η εικόνα πιθανώς να μεταφέρθηκε εκεί κάτω από δυσμενείς συνθήκες. Αν ισχύει αυτή η υπόθεση τότε μπορούμε να ανατρέξουμε μέχρι την περίοδο της εικονομαχίας, όπου πιθανόν να μεταφέρθηκε εκεί για απόκρυψη. Σε μια τέτοια περίπτωση  η εικόνα θα μπορούσε να χρονολογηθεί τον 9ο αιώνα. Είναι γνωστό ότι μοναστήρια της Μαγνησίας και γενικότερα της ευρύτερης περιοχής υπέστησαν καταστροφές την περίοδο εκείνη. Μια άλλη πλέον ενδιαφέρουσα  εκδοχή είναι η  εικόνα να μεταφέρθηκε όπως –όπως από μοναχούς ,είτε από κάποιον άλλο Ορθόδοξο, κατά την περίοδο της λατινικής εισβολής κατά το 1204.  Τέτοια στοιχεία όμως, τόσο πειστικά  που να τεκμηριώνουν κάποια  εκδοχή δεν προέκυψαν κατά την έρευνά αυτή. Ακόμα και η παράδοση εμφανίζει μια ιστορική λήθη που ενισχύει την ανάγκη  συστηματικότερης έρευνας. Απομένει η επιστημονική και θεολογική έρευνα – και κυρίως η αγιογραφική- που να προσδιορίσει με επαρκή και σαφή τρόπο πρώτον την χρονολογία  και δεύτερον και κυρίως πως βρέθηκε στην Ιστιαία παράλληλα με την εκδοχή περί μοναστικού μετοχίου. Επίσης  παραμένει το ερώτημα τι απέγινε το μετόχι... Αυτές οι απορίες όχι μόνο δεν επισκιάζουν την θαυματουργία της ιερής εικόνας, αλλά αντίθετα ενισχύουν το ενδιαφέρον της έρευνας.

Ο ενδιαφερόμενος μπορεί να αντλήσει μόνο κάποιες  γενικές και αποσπασματικές πληροφορίες από σύγχρονες διαθέσιμες πηγές.  Στην εκκλησία υπάρχει συνήθως διαθέσιμο ένα μικρό βιβλιαράκι του  ντόπιου διδασκάλου Ι.Ταβουλάρη[10], ο οποίος ασχολήθηκε με το προσκύνημα , με τίτλο Παναγία Ντινιούς (ή Δινιούς),   , που αποτελεί πολύτιμη συνοπτική πηγή, αλλά που περιέχει επιπλέον και στοιχεία για το αγιογραφικό ιστορικό της πάνσεπτης εικόνας της Θεομήτορος.  Οι    οδηγοί της περιοχής δεν παρέχουν σημαντικές πληροφορίες ή λεπτομέρειες, Οι όποιες αναφορές  τους είναι φτωχές ή ακόμα και ανεπαρκείς και πολύ γενικές  και επιβεβαιώνουν αφενός την άγνοια του προσκυνήματος πέραν της ευρύτερης περιοχής Ιστιαίας και αφετέρου την έλλειψη κατάλληλης προβολής αλλά και σχετικών μελετών. 

Ένα χρήσιμο ωστόσο βιβλίο με τίτλο Οι Μονές και τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Εύβοιας , του ντόπιου συγγραφέα Αλεξ. Καλέμη, σε συνεργασία με τη  Νομαρχιακή  Αυτοδιοίκηση της Εύβοιας,  από τις εκδόσεις ΚΙΝΗΤΡΟ, παρέχει συνοπτικά και σε σχέση με άλλες ιστορικές και περιηγητικές πληροφορίες, στοιχεία για τα Μοναστήρια και τις εκκλησίες της περιοχής και αναφέρεται και στην Παναγία Ντινιούς και σε σχέση με τις Μονές και τις Εκκλησίες της Βορειας Εύβοιας (και όλης της Εύβοιας), αποτελεί ίσως το μοναδικό, συνοπτικό  προσκυνηματικό οδηγό .

Για περισσότερη μελέτη αναφορικά με τις Ι.Μονές της περιοχής υπάρχει η συλλογή Ορθόδοξα  Ελληνικά Μοναστήρια του Δημ. Κόκορη.[11]

 

ΝΤΙΝΙΟΥΣ αντί του ορθού ΝΤΟΝΙΟΥΣ

 

          Ας γυρίσουμε όμως στην Παναγία της Επιστροφής (όπως θα ήταν η εξελληνισμένη απόδοση του τίτλου της Παναγιάς ή καλύτερα νοηματικά ανταπόδοσης). Η ονομασία οφείλεται στην τουρκική λέξη ντονιούς (Dnş) που σημαίνει επιστροφή. Η απόδοση Ντινιούς - και όχι Ντονιούς- είναι εσφαλμένη και οφείλεται σε λανθασμένη προφορά της σχετικής τουρκικής λέξης. Ανεξάρτητα ωστόσο από αυτό, πρέπει βέβαια κάποια στιγμή, αν δεν θέλουμε να αποδίδουμε στην Παναγία  τουρκόφωνους χαρακτηρισμούς… και προσδιοριστικές λέξεις από την τουρκική γλώσσα να αποτελέσει αντικείμενο σοβαρής  συζήτησης  το θέμα αυτό. Αυτό είναι έργο φιλολόγων και θεολόγων  (φρονούμε ότι θα υπάρχουν ντόπιοι με ανάλογο ενδιαφέρον), αλλά - και κυρίως -της Ι.Μ.Χαλκίδος και του τοπικού Κλήρου της περιοχής Ιστιαίας. Διότι πέραν της τουρκικής λέξης – που διατηρήθηκε- αυτή αποδίδεται και λάθος  φωνητικά και γραπτά , όπως γράφτηκε πιο πριν στην επεξήγηση του όρου και επικράτησε μάλλον ή από άγνοια ή από έλλειψη  σχετικού ενδιαφέροντος.

Η μετονομασία λοιπόν είναι μια αιτούμενη από την εποχή μας ανάγκη. Η γνήσια Ορθοδοξία των Πατέρων της Εκκλησίας μας είναι άλλωστε ελληνόφωνη και πάντως όχι τουρκόφωνη. Να σημειωθεί ότι ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (Άραβας στην καταγωγή) και κορυφαίος Πατέρας της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ο οποίος  αντιμετώπισε με παρρησία τον Μωαμεθανισμό[12], έγραψε τα έργα του στα ελληνικά. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια την αναντίρρητη συνειδητή αποδοχή του τουρκικού όρου σήμερα. Σημαίνει μάλλον την αποδοχή μιας διαχρονικά καθιερωμένης  και παρηχητικά αλλοιωμένης απόδοσης της  τουρκικής λέξης. Και παρόλο που η ιερή  εικόνα έχει  πλούσια θαυματουργική παράδοση , φαίνεται ότι το προσωνύμιο Ντονιούς δόθηκε μάλλον εξαιτίας του  συγκεκριμένου εντυπωσιακού θαύματος που βέβαια έγινε γνωστό και στους Τούρκους κατακτητές. Ωστόσο, έστω και έτσι,  δεν αποδίδεται με ακρίβεια ο αρχικός χαρακτηρισμός επιστροφή, όπως διαβεβαιώνει ο  καλός συνεργάτης Κωνσταντινοπολίτης ψυχολόγος –τουρκομαθής και Ιεροψάλτης Γ.Μισσιράς που  αποφαίνεται ότι η τουρκική λέξη Dnş που σημαίνει επιστροφή, προφέρεται ντονιούς και όχι ντινιούς όπως εσφαλμένα επικράτησε και βέβαια – το ακόμη αστοχότερο- Δινιούς!

 

ΤΑ ΔΥΟ ΟΝΟΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ

        Αν όμως  η απόδοση στην Παναγία της προσωνυμίας Ντονιούς, όσο και αν επικράτησε και θεμελιώθηκε μέσα από την τοπική παράδοση        στη λαϊκή συνείδηση , άλλο τόσο η αποκάλυψη του πρώτου ονόματος της Παναγίας ως Οδηγήτριας των Χριστιανών, θέτει πλέον τον προβληματισμό για το κατά πόσο η ορθότητα της και τα επιχειρήματα υπέρ της σημερινής ονομασίας μπορεί να ευσταθούν. Η  αποκάλυψη λοιπόν του πραγματικού ονόματος της  θαυματουργής Εικόνας είναι ένα γεγονός που δεν πρέπει να αγνοηθεί. Η εικονιζόμενη μορφή της Θεοτόκου ιστορήθηκε με αυτό το όνομα όπως η Χάρη Της ήθελε. Και όπως άλλωστε θέλησε να διατηρηθεί για να μας το δηλώνει μέχρι σήμερα. Και επανερχόμαστε στο γεγονός ότι το Ντονιούς είναι η ανάμνηση ενός μόνο -και μόνο ενός- από τα πολλά  θαύματα της εικόνας της  Θεομήτορος. Της  όντως Οδηγήτριας των Χριστιανών!   Γιατί  λοιπόν να διατηρούμε μια προσωνυμία τόσο ειδική και τόσο περιπτωσιολογική για την Πλατυτέρα των Ουρανών;    Ας μην ξεχνάμε, ότι πάρα  πολλές φορές οι υπόδουλοι Έλληνες για να αντισταθούν στους εκάστοτε κατακτητές  και κυρίως επί Τουρκοκρατίας, χρησιμοποιούσαν  εκφράσεις, θρύλους, παραδόσεις και  άλλες παρόμοιες –πολλές φορές σκόπιμα διατηρούμενες ιστορίες, εκφράσεις ή χαρακτηρισμούς - για εντυπωσιασμό και αποθάρρυνση του αλλόθρησκου κατακτητή. Επειδή μάλιστα και στο ιερό βιβλίο των Μωαμεθανών, το Κοράνιο,  η Παναγία (Παρθένος Μαρία) είναι σεβαστό ιερό πρόσωπο , η απόδοση του όρου Ντονιούς που υποκρύπτει ως έννοια την ανταπόδοση, επιδρούσε ως ανασταλτικός ψυχολογικός παράγοντας στους Τούρκους, ώστε να αφήσουν το προσκύνημα ελεύθερο και τους Χριστιανούς  να εκτελούν τις λατρευτικές τους εκδηλώσεις χωρίς τους σκληρούς περιορισμούς που το Ισλάμ προέβλεπε. Όμως η  εικόνα της Παναγίας  είναι χαριτωμένη ως Οδηγήτρια των Χριστιανών!   Αυτή η Οδηγήτρια έγινε Ντονιούς...ως  Προστάτις των Χριστιανών. Έτσι λοιπόν , το θαύμα με τον Τούρκο έγινε έχοντας η εικόνα  τη παλιά, αρχική και ιστορημένη ονομασία της. Μετά το θαύμα έγινε Ντονιούς!!!  

          Άλλο ένα θέμα σχετικό με την ονομασία της εικόνας, είναι ότι σήμερα επιγράφεται ως Ελεούσα. Η ονομασία αυτή υπάρχει σήμερα στο ασημένιο κάλυμμα της εικόνας. Πιθανότατα  αυτό να ενισχύει τη σύγχυση για την ονομασία της ιερής εικόνας. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι η προσωνυμία Ελεούσα δόθηκε στην εικόνα το πιθανότερο τον  19ο αιώνα.  Το θέμα πρέπει να εξηγηθεί ώστε να κατανοηθεί με σαφήνεια πως η Οδηγήτρια των Χριστιανών έγινε Ντονιούς αλλά επιγράφεται Ελεούσα.  Πρέπει εδώ να αναφερθεί, ότι υπάρχουν και κάποιες άλλες απόψεις για την προέλευση του  ονόματος  που  έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί. Ορισμένες από αυτές θέλουν το όνομα Ντονιούς να προέρχεται από την λέξη  ντουνιάς που ευρύτατα παρέμεινε και στο σημερινό νεοελληνικό λεξιλόγιο. Άλλες ερμηνείες δίνουν την προέλευση από παραφράσεις άλλων ελληνικών ή τουρκικών λέξεων. Ωστόσο η επικρατέστερη και πλέον αποδεκτή άποψη είναι αυτή της Ντονιούς , μετέπειτα Ντινιούς απο την τουρκική λέξη επιστροφή  Dnş = επιστροφή.   Επίσης το δινιόρεμα λέγεται ότι προέρχεται από το γεγονός ότι παλαιότερα το ρέμα αυτό ήταν μεγαλύτερο και με περισσότερο νερό από τοπικές πηγές  που  τα νεότερα χρόνια στέρεψαν και  κατά την κάθοδό του από το βουνό σχημάτιζε δίνες. Καταρχήν να σημειώσουμε εδώ – και ανεξάρτητα από το θαυματουργό εικόνισμα-  ότι ιστορικά υπάρχουν αναφορές για μια αρχικά ιστορημένη εικόνα που υπέστη διαχρονικά επεμβάσεις. Αυτό είναι βέβαια μια άλλη πτυχή που είναι γνωστή ως αναφορά στην αγιογραφία και για διάφορους λόγους, που δεν θα ασχοληθούμε εδώ.  Επίσης η ιστορική και αγιογραφική έρευνα και η γενικότερα η θεολογία  των εικόνων μπορεί να μας διαφωτίσει ως ένα σημείο.

Εξάλλου υπήρχε και ένα κάλυμμα από τσίγκο που σήμερα έχει αφαιρεθεί, καθώς ενώ είχε τοποθετηθεί για προστατευτικούς λόγους, τελικά υπήρξε η αιτία πρόκλησης νέων αλλοιώσεων και μεγαλύτερης καταστροφής της εικόνας.   Ωστόσο εκείνο που απαιτείται είναι η ύπαρξη συγκεκριμένων και επιβεβαιωμένων στοιχείων, είτε προϊόντων σχετικής έρευνας είτε έγκυρων καταγεγραμμένων αναφορών. Η έρευνά μας αυτή τη στιγμή στρέφεται – μεταξύ άλλων πηγών -  στην ανεύρεση πιθανών αναφορών σε χρονογραφήματα της εποχής (και λίγο μεταγενέστερα) που να μας  επιτρέπουν μια σε βάθος μελέτη της ιερότητας του προσκυνήματος.

 

ΟΙ ΕΜΦΑΝΙΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

        H παράδοση καθώς και κάποιες αναφορές και μαρτυρίες γεροντότερων κατοίκων της περιοχής την εποχή των δεκαετιών του 1980 και 1990, αναφέρουν ότι η Παναγία εμφανίζεται –ιδίως τη νύχτα-  στην περιοχή. Ωστόσο υπάρχει ένας προβληματισμός καθώς σε τέτοιες αφηγήσεις μπορεί να στρεβλώνουν την αλήθεια. Ασφαλώς και η Παναγία μπορεί να εμφανίζεται και δεν θα εξαρτηθεί αυτό από την οποιαδήποτε ανθρώπινη επιθυμία ή διάθεση για την θεία παρουσία της Βασιλομήτορος , μητέρας του Χριστού μας. Η Χάρη της είναι άπειρη και ο άνθρωπος αδυνατεί να αντιληφθεί τους λόγους και τον τρόπο εμφάνισης της Παναγίας μας. Όμως  θρύλοι , παραδόσεις και αφηγήσεις από γενιά σε γενιά μεταφέρονται αλλοιωμένες μέχρι τις μέρες μας. Λέγεται ότι κάποιοι σε διάφορες προγενέστερες εποχές είδαν την Παναγία άλλοτε  μαυροφορούσα, άλλοτε αυστηρή και άλλοτε λυπημένη. Η ανάπτυξη μιας προκατάληψης και μιας τύπου δεισιδαιμονίας, δυστυχώς παρουσιάζουν την Παναγία όχι ως μια θεία παρουσία αλλά ως κάποιο φόβητρο. Βέβαια οι σκλάβοι Έλληνες επί Τουρκοκρατίας μπορεί να ενίσχυσαν μια τέτοια  φήμη για να αποθαρρύνουν τους Τούρκους και να τους κρατήσουν μακριά από το προσκύνημα, αλλά σε ειρηνικές περιόδους  τέτοιες αναφορές είναι μάλλον αποτέλεσμα συγκεχυμένων – πιθανότατα πραγματικών- αφηγήσεων περιπτώσεων εμφάνισης της Παναγίας. Το μόνο που πιθανώς ευσταθεί είναι η  λυπημένη μορφή της Παναγίας μας που αγωνιά για τον Κόσμο και τον διαρκή ξεπεσμό του στην αμαρτία , τον εγωισμό και την αμετανοησία. Αν και καμιά ανθρώπινη επιθυμία δεν μπορεί να μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο η  Κυρία Θεοτόκος θα εμφανίζεται, η τιμωρός, αυστηρή και τρομοκρατούσα παρουσία της θα πρέπει να αμφισβητηθεί. Δεν συνάδει με την αγία γλυκύτητα ,άπειρη  μητρική στοργικότητα και την αγνή πρόθεσή της να προστατεύσει ιδίως τους πιστούς που προσφεύγουν σε Αυτήν. Την Πανύμνητο και Υψηλοτέρα των Ουρανών!  Και βεβαίως δεν μιλούμε για το θείο δέος  που γεμίζει κάθε καρδιά Χριστιανού, που είναι φυσικό. Αλλά αδυνατούμε να εξηγήσουμε παρουσίες της Παναγίας με σκοπό την κατατρομοκράτηση των ανθρώπων!!!  Θα πρέπει ίσως να εξηγήσουμε το φαινόμενο είτε όπως παραπάνω δηλ. για αποθάρρυνση των Τούρκων κατακτητών είτε σε έργο του διαβόλου που τρομοκρατεί όσους επιθυμούν από καρδιάς να καταθέσουν τον σεβασμό της ψυχής τους με ευλάβεια στην θαυματουργή παρουσία της και την Χάρη Της. Μαύρες φιγούρες, φωνές και άλλα παρόμοια μάλλον είναι έργο σατανικό που ο Κύριος επιτρέπει με θεία σκοπιμότητα να συμβαίνει για να δοκιμάσει την πίστη μας. Ακόμη, ας θυμόμαστε πάντα πως η Παναγία μας συνοδεύεται πάντα από Αγγέλους που αποτελούν την συνοδεία της ως Βασίλισσας των Ουρανών και δεν επιτρέπουν τέτοιου είδους σατανικές παρεμβάσεις. Θα ήταν αναμενόμενο η Παναγία μας να εμφανιζόταν είτε πολύ απλά (και λυπημένη για τον ξεπεσμό μας στην αμαρτία)  είτε απαστράπουσα ως η καθέδρα του Δεσπότου και Βασιλέα Χριστού. Σε μια τέτοια εμφάνιση μόνο το θείο δέος και η φόβος του Θεού είναι παρών! Τίποτε άλλο δεν χωρεί στην λαμπρότητα της Θεοτόκου. Η Παναγία είναι η γέφυρά μας προς τον Ουρανό, προς τον κύριο και Σωτήρα μας Χριστό. Να σημειώσουμε εδώ, ότι ακόμη και ο Άγιος Νεκτάριος Αιγίνης ο μεγάλος δάσκαλος και ιεράρχης της Ορθόδοξης Εκκλησίας του 20ου αιώνα, που τόσο ύμνησε και αγάπησε την Παναγία μας, δεχόταν τους τρομοκρατικούς πειρασμούς των πονηρών δυνάμεων στο κελλί του και προσέφευγε στη Υπεραγία  Θεοτόκο για προστασία που πάντοτε ήταν αποτελεσματική και απόλυτα προστατευτική.  Πως λοιπόν να δεχτούμε την Παναγία μας να εμφανίζεται ως τρομοκράτης ψυχών όταν η αλήθεια είναι τελείως διαφορετική; Άλλωστε σε πολλά μέρη η παρουσία της Παναγίας  υπήρξε απέριττα απλή,  είτε λευκοφορούσα είτε οδηγός είτε , έστω, μαυροφορούσα αλλά ποτέ ως φοβικό φάντασμα που κάποιες  αφηγήσεις την παρουσιάζουν. Άλλο το θείο δέος, και άλλο η τρομοκρατία της ψυχής.

 

ΤΑ ΘΑΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

          Είναι εντελώς λανθασμένη η άποψη ότι η τιμωρία του ασεβούς αλλόθρησκου Τούρκου, υπήρξε και το μεγαλύτερο θαύμα της εικόνας της Παναγίας , που ονομάστηκε γι΄αυτό Ντονιούς, Ντινιούς ή και Δινιούς. Αυτός είναι και ο λόγος που θα μπορούσε να δικαιολογήσει την ένσταση για την τουρκόφωνη ονομασία που επικράτησε σήμερα. Βέβαια ίσως χρειάζεται έρευνα και στο θέμα αυτό μήπως η ονομασία αυτή δεν προέρχεται από την τουρκική λέξη  Dnş, αλλά έχει άλλη προέλευση. Ο αποκλεισμός –και μάλιστα πολύ γρήγορα- μιας άλλης εκδοχής   προέλευσης της ονομασίας μάλλον δεν είναι σαφής και πιθανόν να αναζητηθεί στους τοπικούς παράγοντες, την παράδοση αλλά και στη γλωσσική  ετυμολογία. Σε μια άλλη ίσως έρευνα θα εξεταστεί το ενδεχόμενο μιας άλλης  ρίζας ή σύνθεσης μιας παράγωγης λέξης που σημαίνει  ίσως  κάτι άλλο. Πάντως τα γραφόμενα εδώ δεν είναι επιχειρήματα αμφισβήτησης ή κριτικής του προσωνυμίου της ιερής εικόνας της Παναγίας. Είναι διατύπωση προβληματισμών που προέκυψαν από την έρευνα. Το πλέον μάλιστα πιθανό αποτέλεσμα είναι η επιβεβαίωση και όχι η αμφισβήτηση. Απαράβατος  όρος της καλοπροαίρετης  έρευνας είναι η αναζήτηση της αλήθειας (αν υπάρχει άλλη) και ο απόλυτος σεβασμός στην Ορθόδοξη παράδοση και βεβαίως προς την γλυκύτατη Πρέσβειρα του Κόσμου, την Υπεραγία Θεοτόκο, Μητέρα του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού. 

Αλλά ας επιστρέψουμε στα θαύματα της εικόνας της Παναγίας. Υπάρχουν αναφορές από την παράδοση και από προφορικές μαρτυρίες για αρκετά θαύματα τόσο ως θείες δωρεοδοσίες της Παναγίας σε μεμονωμένα πρόσωπα  για λόγους υγείας κλπ. όσο και στον τόπο γενικότερα όταν σε περιόδους με άγονες γεωργικές καλλιέργειες, ανομβρίες και επιζωοτικές νόσους η Παναγία μετά από δεήσεις ή περιφορές της ιεράς εικόνας επενέβαινε με την ύψιστη πρεσβευτική Χάρη Της  και  βοηθούσε τους   κατοίκους θαυματουργικά. Κυρίως όμως τα θαύματα εντοπίζονταν στις επιδημίες και τις περιόδους μεγάλης ξηρασίας που προξενούσαν μεγάλες γεωργικές καταστροφές. Μεμονωμένα θαύματα υγείας σε πιστούς επίσης η αγία εικόνα της Θεοτόκου έχει προσφέρει, αλλά παρά την θαυματουργία της δεν υπάρχουν καταγεγραμμένα τα περιστατικά. Σήμερα στην εικόνα υπάρχουν αφιερώματα που ακριβώς επιβεβαιώνουν τη διαρκή θαυματουργία της Παναγίας διαμέσου της εικόνας στο προσκύνημα. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος που ο υπερτονισμός του θαύματος με τον Τούρκο, πέραν του ονόματος που έδωσε στην εικόνα,  απορρόφησε την παράδοση και την ιστορία των άλλων  θαυμάτων.

 Η Παναγία λοιπόν  του ιερού προσκυνήματος λέγεται ότι εμφανίζεται (σε όσους η ίδια επιλέγει), αλλά οι αναφορές φρονούμε δεν είναι ακριβείς.

Η Μητέρα λοιπόν του Κυρίου, λέγεται ότι μιλούσε σε κάποια μοναχή που ασκήτευε στο κελί δίπλα στην εκκλησία και την ειδοποιούσε όταν έσβηνε το καντήλι να πάει να το ανάψει. Περί αυτού του γεγονότος οι αναφορές είναι πολλές και πρόκειται για μια επιβεβαίωση ότι η  Θεοτόκος είναι παρούσα και δια της ιεράς εικόνας της ενεργεί στον Κόσμο μας, πάντα ζώσα και Οδηγός, πάντα με την στοργική της αγάπη. Εκείνη που βάσταξε στα χέρια της τον Κύριο που βαστάζει με τη δύναμη και τη παναγαθότητά Του, όλον τον Κόσμο!

 

ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

 

        Πρέπει να σημειωθεί πως τα χρόνια που χτίστηκε το εκκλησάκι υπολογίζεται περί τον 17ο  αιώνα, δεν πρέπει να υπήρχε αξιοσημείωτη δραστηριότητα των υπόδουλων κατοίκων της περιοχής κατά του Οθωμανού κατακτητή. Ο τοπικός πληθυσμός ασχολούνταν κυρίως με αγροτικές εργασίες σε ιδιοκτησίες μεγαλοκτημόνων οι οποίοι μάλλον θάπρεπε να απέδιδαν τους σχετικούς φόρους στους Τούρκους για λογαριασμό των υποδούλων. Οι τελευταίοι εργάζονταν για βιοποριστικούς αποκλειστικά λόγους και επιβίωση στις γαιοκτησίες των αφεντάδων τους. Η ύπαρξη μεγάλων τσιφλικιών της περιοχής δικαιολογείται από μια τέτοια υπόθεση. Χαρακτηριστικό είναι ότι ένας οικισμός στα βόρεια της Ιστιαίας , που λόγω του χειμάρου Ξηριά λέγεται  και Ξηροχώρι , ονομάζεται μέχρι σήμερα Τσιφλίκι. Έκτοτε μεγάλες γαιοκτησίες παρέμειναν στα χέρια τσιφλικάδων. Πολλοί βέβαια από αυτούς, ιδίως στα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας (15ος και 16ος αιώνες) ,  δημιούργησαν τεράστιες περιουσίες εξαγοράζοντας και ενώνοντας τις μικρές ιδιοκτησίες των σκλάβων Ελλήνων και ουσιαστικά έγιναν φεουδάρχες όπως σε πολλές  άλλες περιοχές της Ελλάδας.

          Για τη θρησκευτικότητα των κατοίκων, πρέπει να γίνει αναφορά στην κατάσταση του υπόδουλου ελληνισμού στην ευρύτερη περιοχή που υπήρξε ζωντανή, αν κρίνουμε από την ύπαρξη και άλλων προσκυνημάτων, Ιερών Μονών και Εκκλησιών στην ευρύτερη περιοχή (όπως η Ι.Μ. του Αγ.Γεωργίου, στα Ηλια, του Οσίου Δαυίδ του Γέροντος (κοντά στις Ροβιές κ.ά.). Φαίνεται επίσης – χωρίς ωστόσο να επιβεβαιώνεται -  ότι οι τσιφλικάδες της περιοχής Ιστιαίας,  διατηρώντας εκκλησάκια συνέβαλαν – παρά τον όποιο άλλο αρνητικό ρόλο τους[13]- στη διατήρηση, έστω και υποτυπωδώς,  των στοιχειωδών λειτουργικών χαρακτηριστικών της  χριστιανικής λατρείας, πιθανότατα πληρώνοντας κάποιο φόρο στην τουρκική διοίκηση. Να σημειωθεί πάντως ότι ο σημερινός πληθυσμός προέρχεται κατά μεγάλο ποσοστό από πρόσφυγες . Αυτό άλλωστε μαρτυρούν και τα ονόματα των οικισμών κοντά στην Ιστιαία (Νέα Σινασσός, Νέος Πύργος κλπ.).

 

ΑΝΕΞΕΡΕΥΝΗΤΗ  ΠΕΡΙΟΧΗ

          Για την Παναγία Ντονιούς, τα όσα είναι σήμερα γνωστά προέρχονται από αφηγήσεις και περιορισμένες έγκυρες πηγές (Ταβουλάρης), ότι η περιοχή του τσιφλικιού που κτίστηκε το αρχικό εκκλησάκι μετά την προσάρτηση της Εύβοιας στο νέο ελληνικό κράτος (1832), μεταβιβάστηκε σε μια οικογένεια με το όνομα Πετσάλη. Στα νεότερα χρόνια ιδιοκτήτης της περιοχής είναι η οικογένεια Ριτσώνη. Κατά τις αφηγήσεις ζώντων ήδη[14] κατοίκων της περιοχής  αλλά  και έγγραφες αναφορές (Ταβουλάρης ,Καλέμης κ.ά ), το 1951, η οικογένεια Ριτσώνη κατεδάφισε το παλιό εκκλησάκι και έχτισε στη θέση  το σημερινό Ναό. Είναι ωστόσο άγνωστο αν η κατεδάφιση του παλιού ναιδρίου, έσβησε και πολύτιμα στοιχεία και πηγές για την ιστορικότητα του προσκυνήματος.

Ακόμα δεν έχει διευκρινιστεί  αν στο ύψωμα – στην περίπτωση που το εκκλησάκι ήταν αρκετά παλαιότερο από ότι σήμερα εκτιμάται, δηλαδή αν αυτό που γκρεμίστηκε το 1951, ήταν το αρχικό εκκλησάκι , ή, και εκείνο ήταν ανακατασκευή παλαιότερου. Ακόμα η θέση του σε φυσικό ύψωμα και η ανυπαρξία  αρχαιολογικής έρευνας δεν αποκλείει  το ενδεχόμενο στο ύψωμα αυτό να προυπήρχε και κάποιο αρχαίο κτίσμα, δεδομένου ότι όλη σχεδόν η Βόρεια Εύβοια και κυρίως οι πολύ κοντινές τοποθεσίες είναι πλούσιες σε σημαντικά  αρχαιολογικά ευρήματα με έντονη ιστορία (Ιστιαία, Κεφάλες Αρτεμίσιο κλπ.). Η  αρχαιολογική σκαπάνη θα μπορούσε ίσως να δώσει απάντηση, όπως άλλωστε και για το αν υπάρχει κάτω από το ύψωμα πέραν των πιθανών αρχαιολογικών ευρημάτων ή βυζαντινών μνημείων, κάποιο τούνελ  που να εξυπηρετούσε  στρατιωτικούς  ή ειρηνικούς σκοπούς (π.χ. αρχαίο αρδευτικό δίκτυο). Θα πρέπει εδώ να σημειώσουμε, ότι η απουσία αναφορών σε αρχαία κείμενα  δεν σημαίνει και την έλλειψη ή ανυπαρξία τέτοιων πιθανοτήτων ευρημάτων  καθώς  οι συγγραφείς της αρχαιότητας και των μεταγενέστερων εποχών  δεν τα ανέφεραν θεωρώντας τα συνηθισμένα ή αυτονόητα έργα. Τέλος όλα αυτά αναφέρθηκαν για να τονιστεί η έλλειψη επαρκών και τεκμηριωμένων στοιχείων, αφού στην επαρχία Ιστιαίας πολλά  ενδιαφέροντα και σε διάφορες περιοχές ευρήματα χρήζουν έρευνας και αρχαιολογικών μελετών. Παράλληλα, οι τοποθεσίες χριστιανικής λατρείας δεν είναι λίγες και η παραπέρα διερεύνηση είναι εξίσου αναγκαία. 

Η ΕΡΕΥΝΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…

 

 



[1] Για την ονομασία αυτή γίνεται εκτενέστερη αναφορά στη συνέχεια.

[2] Η λήψη των στοιχείων  με GPS. Η ακρίβεια του  υψομέτρου είναι σχετική από τους δορυφόρους.

[3] Για τον όρο αυτό θα δούμε στη συνέχεια ότι τελικά αποτελεί μάλλον λάθος αφού η εικόνα έχει ονομασία που όμως έχει διαχρονικά ατονήσει και δεν ήταν πριν το θαύμα αυτό, το επίσημο όνομα του ιερού εικονίσματος της Υπεραγίας Θεοτόκου.

[4] Ι.ΤΑΒΟΥΛΑΡΗ: Παναγία Ντινιούς (ή Δινιούς), ανατυπ.2005, Ιστιαία

[5] Ισχυρότατη πιθανότητα η πληροφορία αυτή που προέρχεται από ελάχιστες  έγκυρες πηγές να είναι ακριβής.

[6] Δηλαδή των Χριστιανών και μάλιστα ανεξαρτήτως εθνικότητας . Γενικά οι Τούρκοι αναγνώριζαν τους απανταχού στη Βαλκανική Χριστιανούς ως Ρωμηούς και τον Πατριάρχη ως Εθνάρχη των Ρωμηών. Αναφορικά με το καθεστώς αναφέρουμε το περί βακουφίων  καθεστώς. Η ιδιαιτερότητα μάλιστα αυτή οδήγησε στην μεταβίβαση ιδιωτικών περιουσιών στις Μονές και την παρακράτηση μόνο της επικαρπίας από τους δωρητές.

[7] Γεγονός επιστημονικά αναμφισβήτητο τόσο ιστορικά και πολιτικά όσο και σύμφωνα με την εκκλησιαστική ιστορία επι Τουρκοκρατίας.

[8] Δεν υπάρχει καμιά αναφορά  στο Μοναχολόγιο της Ι.Μ.Φλαμουρίου.

[9] Η πιθανότητα να υπήρχε ενεργό μετόχι στην περιοχή είναι μεγάλη, ιδίως στην περίπτωση που ισχύει η υπόθεση ότι η εικόνα μεταφέρθηκε στην περιοχή Ιστιαίας κατά τους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας είτε προς φύλαξη είτε προς αναζήτηση ασφαλέστερου τόπου υποδοχής τόσο των μοναχών όσο και των ιερών κειμηλίων. Κατά συνέπεια η εικόνα της Παναγίας πρέπει να ιστορήθηκε πριν τον 18ο αιώνα και πιθανότατα πολύ παλαιότερα, ίσως και πριν τον 15ο αιώνα.   

[10] Οπ.αν. σημ. 3.

[11]  Δ.Θ. ΚΟΚΟΡΗ:      Ορθόδοξα Ελληνικά Μοναστήρια, Εκδ.Επτάλοφος, Αθήνα 1997.

[12]  Ενδεικτικό το έργο του Αγ. Ιωάννου του Δαμασκηνού : Διάλογος Χριστιανού και Σαρακηνού.

[13] Αυτό έχει επικρατήσει γενικά στη λαϊκή συνείδηση, αλλά δεν ανταποκρίνεται πάντα στην αλήθεια.

[14] Κατα τον χρόνο διεξαγωγής της έρευνάς για τη συγγραφή του παρόντος βιβλίου.

 

Η έρευνα συνεχίζεται...